VELİ - EVLİYA
Evliya, velinin çoğuludur. Veli, "araya günah karışmamak üzere ibadete devam eden kimse" anlamına gelir. Bir başka anlamı da "kendisine Yüce Allah'ın ihsanı kesilmeden devam eden kimse" demektir. Bir kimsenin gerçek veli olabilmesi için bu iki özelliğin kendisinde bulunması gereklidir. Peygamberler nasıl günah işlemekten masum (Yüce Allah'ın koruması altında) iseler, veliler de kendilerine has bir koruma altında bulunurlar. Ancak bu koruma peygamberlere mahsus olan "İsmet"ten başka bir şeydir. Her biri bir Allah dostu (sevgilisi) olan veliler, bu dünyada her zaman bulunagelmişlerdir. Onlar olmazsa dünyanın yaşaması mümkün değildir. Veliyi gören kimse ister istemez ona meyleder, içinde ona karşı bir sevgi belirir. Bu belirti tabi inançlı kimseler içindir. Velinin her sözü, her hareketi İslam'a uygundur. Yanlarında bulunun kimselerin gönlünde Allah korkusu ve sevgisi hâsıl olur. Veli, ölü kalpleri diriltir, kalplerdeki pası siler, temizler. Onun yanında duran kimsenin giderek günah işleme isteği yok olmaya başlar. Velilerin gayesi, insanları ahlak yönünden olgunlaştırmak ve kalplerine Allah sevgisi, peygamber sevgisi doldurup yerleştirmektir. Veli, bütün kötü huylardan uzak, iyi huylarla bezenmiş mükemmel bir insandır. O, kendisine haksızlık edeni bağışlar, iyilik ve ihsanda bulunur.

Velide mal, mevki ve şöhret hırsı bulunmaz. Övülmeyi sevmez, yerilmekten de korkmaz. Veli, alçak gönüllüdür, kendisini kimseden üstün görmez. Hiç kimseyi aşağılamaz. Kimsenin zararını istemez. Herkese acır ve gerektiğinde yardım eder. Veli, bilgilidir, çevresini her konuda aydınlatır, doğru bildiklerini bizzat uygular ve uygulanması için tatlı dile nasihatte bulunur.

Veli, insanların mutluluğu için çalışır, sözünde durur, kul hakkına hayvan hakkına ve yetim haklarına son derece riayet eder. Haram yemez, kimse için kötü zan beslemez, kimseyi gıybet edip arkadan çekiştirmez. Fitne olacak söz ve davranışlardan şiddetle kaçınır. Veli, haklı olsa bile münakaşa etmez, belalara, sıkıntılara göğüs gerer, nimetlere şükür, sıkıntılara sabreder. İstişareye çok önem verir. Çok düşünür. Az konuşur, az uyur, az yer
Az güler, çok çok tevbe eder. Veli Yüce Allah'ın sırlarının saklayıcısıdır. Uyudukları halde ruhları Arş'ın gölgesindedir. Kalpleri her zaman secdede, her zaman zikir halindedir. Veli, almaz verir; hiç kimseye lanet etmez, yumuşak huyludur, cömerttir, asla cimrilik etmez. Şüpheli şeylerden kaçar. Onlar da peygamberler gibi rızıklannı çalışarak kazanmak için gayret gösterirler, ele bakmazlar. Dünyalık için kimseye yük olmamaya çalışırlar. Velinin iki yüzü vardır. Bir yüzü Hakk ile bir yüzü de halk iledir. Hakk ile olan yüzünde keşfi ve bilgisi artar; halk ile olan yüzü İle hayâsı artar
Onun hali bu iki yüzün halleri olarak devam eder. Şeriat getiren peygamber (Yüce Allah'ın elçileri) Allah Rasulü (s.a.v.) ile son bulmuş, yeni bir peygamber gelmeyecek, fakat Peygamber Efendimiz'in getirdiği şeriat, veliler aracılığı ile kıyamete kadar devam ederek yaşatılacak ve son bulmayacaktır. Bundan dolayıdır ki, veliler her zaman irşad makamında bulunurlar. İnsanların iki cihan mutluluğu için çalışırlar. Peygamberlerin mucizeleri olduğu gibi, velilerin de kerametleri vardır. Her asırda bir müceddid (dini yenileyici) gelir. Ne yazık ki onları herkes tanıyamaz. Onları tanıyıp bilenler mutlu, tanımayanlar ise zarardadır. Onlar bu gök kubbenin altında gizli, fakat ehlince bilinmektedirler. Bu bir kısmet meselesidir. Veliler, her devirde cahillerin ve hainlerin saldırısına uğrarlar, haksızlığa ve zulme maruz kalırlar. Bununla birlikte gece gündüz insanların ıslahı ve Yüce Allah'a halis kul olmaları için hizmette bulunurlar.

Velilerin yüzleri nuranî, sözleri Rahmanî'dir. İnsanların ayıplarını yüzlerine vurmazlar. Dostlarına ibadetlerin sıcaklığını, küfrün soğukluğunu söyleyip gerçek aşk olan Muhammedi aşkı tattırırlar. Veliler, sünnetten sapmaz, şeriat ölçülerine aykırı davranmazlar, dünya sevgisinden uzak, dünya hırsından uzak, gönüllerinde aşk ateşini alevlendirmeye devam ederler. Veliler de herkes gibi yer içer, giyinir, kuşanır, evlenirler. Evlat ve ıyal sahibi olurlar. Peygamberler gibi veliler de herkesin velisidirler. Velilikte ikilik yoktur. Halk arasında tefrikalara sebep olanlar görüşleri dar, ehliyetleri zayıf olanlardır.